Fascinatie voor Bartók’s SQ’s

Geschreven op Friday, October 19th, 2007 om 1:09

Waarom blijft de muziek van Bartók me zo boeien? Ik ken zijn strijkkwartetten nu al zo’n vier jaar, maar er gaat nauwelijks een seizoen voorbij zonder dat ik zijn bevreemdende klankwereld nog eens opzoek. Zoiets doe ik meestal wanneer ik het huis voor mezelf heb, of nog liever in de auto (bij voorkeur ’s nachts). Julie wordt knettergek van ‘modern klassiek’ in huis, ziet u. Ik neem het haar niet kwalijk.

Bartók’s strijkkwartetten zijn revolutionair, geniaal. Minstens zo sterk als die van Beethoven, als je’t mij vraagt. Zo anders dan alles wat voor hem was en na hem zou komen. Elk kwartet, elke beweging is doorspekt met grillige vormen, schimmen, kleuren en klanken (ik noem ze patterns) uit bizarre werelden waar we het bestaan niet van afwisten. Die onvoorstelbare hoeveelheid ervan vormt een abstract en onlosmakelijk weefsel dat bij tijden organisch aanvoelt, als een schaduw die kan ademen, dreigen, dansen, doden.

Bartók breekt met conventies en gewoontes om met de brokstukken iets nieuws te creeëren op de fundamenten van het verleden. Er is geen melodie, geen refrein, geen thema. Er komt geen noot een tweede maal onveranderd terug. Toch schuilt er structuur, orde en dialoog in de muziek, meer dan je na enkele keren luisteren zult vermoeden. Dat is meteen ook de reden waarom deze muziek nooit verveelt: er valt altijd wel iets nieuws te ontdekken. Het is een puzzel met zoveel stukjes, in zoveel lagen… en ik heb de onderste nog lang niet bereikt. Een mens kan zich erg klein, nietig en vergankelijk voelen tijdens het beluisteren van de zes.

Dat de 6 gedurende een tijdsbestek van drie decennia ontstane strijkkwartetten van Bartók een van de belangrijkste bijdragen aan de Westerse muziek vormen, staat al tijden vast. (…)

Ze omspannen zijn hele creatieve leven. Het eerste kwartet dateert uit 1908, het tweede uit 1917, het derde uit 1927, het vierde uit 1928, het vijfde uit 1934 en het zesde uit 1938.

Net als Beethoven en Sjostakovitsj vertaalde Bartók zijn diepste en persoonlijkste gevoelens in zijn strijkkwartetten en elk stuk van dit zestal is meteen een zuiver distillaat van zijn ervaringen op het gebied van de volksmuziek. Het middelste tweetal bevat de minst toegankelijke muziek, maar mede daardoor vormen ze de grootste uitdaging om te beluisteren. Het derde is een korte, heel geconcentreerde studie in expressionisme aan de grens van de atonaliteit.

Hoewel Bartók zelf geen strijkinstrument bespeelde, wist hij een verrassende verscheidenheid aan beklemmende en geheimzinnige klanken voor te toveren; deze culmineren in de felle, een catharsis brengende finale. De onderdelen van de eendelige structuur van het derde kwartet vormen een palindroom en dat patroon wordt voortgezet in het vierde kwartet dat uitgebreider is en minder introspectief van aard. Het middendeel is weer zo’n typische nachtmuziek, vol wilde natuurgeluiden – ruisende bomen, vogelzang en krioelende insecten. Dit deel wordt gevolgd door een kort scherzo dat uitsluitend pizzicati laat horen. De finale met zijn tomeloze vaart en zijn dissonante karakter is een van de merkwaardigste stukken uit de hele kwartetliteratuur. De vier omringende kwartetten zijn een stuk toegankelijker.

Bron: Actueel nieuws uit de wereld van audio, muziek en video, Jan de Kruijff, december 2006.

Het eerste contact met Bartók’s SQ’s (String Quartets) had ik in februari 2004 via een Klara opname van het Oostenrijkse Hagen Quartet. De critici waren vol lof. Ik begreep er geen snars van (hoewel ik er toch na-apend over berichtte). Desalniettemin kocht ik prompt de cd met de integrale opnames. Kwartet na kwartet ploegde ik me er doorheen tot ik na een maand of drie (ik ben een muzikale diesel) het plaatje begon te snappen. Het was voor mij het begin van een lange ontdekkingsreis langs Janacec, Ligeti, Shostakovich, Hartmann, Hindemith en vele andere.

Lange tijd heb ik de opname van het Hagen Quartett als superieur ervaren, de gouden standaard waaraan iedereen zich diende te meten. Ik was blij dat zelfs Jan de Kruijff het daarmee eens was, of toch bijna. Tot de naam van een zekere meneer Zehetmair met zijn gelijknamig kwartet opdook in tal van internationale prijsuitreikingen en cd-besprekingen.
In tegenstelling tot de Hagens brengt het Zehetmair Quartet Bartók’s strijkkwartetten fragmentair uit: elk op een aparte cd, met enkele jaren tussen, telkens aangevuld met een kwartet van een andere componist (tot nu toe: Hartmann en Hindemith).
Het is vreemd dat een zelfde werk zo anders kan klinken wanneer het door verschillende uitvoerders wordt gebracht. Hoewel het verschil uiteindelijk slechts zit in tempo, ritme, klankleur en wat accenten her en der, lijkt het soms alsof je naar andere muziek aan het luisteren bent. De uitvoeringen van de Zehetmairs hebben in mijn hoofd moeten opboksen tegen het ideaalbeeld van de Hagens, maar het is ze na veelvuldige luistersessies toch gelukt. In het begin lijken hun uitvoeringen minder gearticuleerd, haastig en slordig, maar na een tijd begin je de dynamiek en de energie te voelen die van het samenspel uitgaat. Ik zag ze eenmaal life aan het werk in De Bijloke (geen Bartók, maar het laatste kwartet van Beethoven en eentje van Hindemith dat ook op een van hun cd’s staat). De altviool ging toen zodanig tekeer dat het microfoontje dat op haar instrument bevestigd was eraf sprong!

Ik zou nu volledig kunnen ontsporen in lyrische bewoordingen met tal van metaforen om de interpretaties van de Zehetmairs verder te omschrijven, maar ik bespaar u en mijzelf de moeite door u beide cd’s vlakaf aan te bevelen (met de nadruk op bevelen).

Ondoordringbaar niemandsland?

Geschreven op Monday, April 4th, 2005 om 22:34

Een nogal zwaarmoedige André Posman, Voorzitter VZW De Verenigde Cultuurfabrieken (De Rode Pomp, Gent), in zijn editoriaal van maart 2005.

“Zoals wij ondertussen te velde hebben vastgesteld, is er de laatste 20, 30 jaar een gapende kloof gekomen tussen ten eerste de consumenten van de makkelijke extraverte geïndustrialiseerde popmuziek in al zijn honderden genres, en ten tweede de consumenten van moeilijker, meer op introvertie gerichte klassieke muziek, oud, romantisch, twintigde-eeuws, nieuw. Het is eigenlijk zelfs geen ‘kloof’ meer, maar eerder een uitgestrekt ondoordringbaar niemandsland waar weinigen nog doorheen raken en waar je zeker niet meer overheen kunt kijken. Groot probleem, waar wij het niet willen over hebben, omdat het zo triestig is. Er dient iets te gebeuren. Wat dient te gebeuren?”

“Nu, de consument van het tweede heeft doorgaans geen probleem om te genieten van het eerste. Het bevredigt hem echter niet, en hij zal steeds terugkeren naar het tweede, omdat het hem dieper raakt. De consument echter van het eerste, voornamelijk wat de jongste garde betreft, die nu zijn b.v. studies heeft aangevat aan de universiteit of aan de hogeschool, waagt de tocht niet meer door dat niemandsland. Hij blijft rustig aan zijn kant, en de toestand is nu zo ver dat voor hem die andere kant gewoon niet bestaat. Van dat soort lopen er steeds méér rond: klassieke muziek is een onbestaande existentiële regio. Vreemde en beangstigende zaak, want dicht ook komt de tijd dat die mannen het muziekleven totaal gaan managen…”

Beetje zwart-wit wellicht, maar beslist geen volslagen onzin.

De Morgen doet klassiek

Geschreven op Thursday, February 17th, 2005 om 22:09

De Morgen presenteert vanaf morgen “de essentie van de klassieke muziek”. Tot de zomer krijgt u elke vrijdag voor ongeveer € 6,00 één van de twintig dubbel-cd’s bij uw krant.

Ik benader dergelijke ‘hit-boxen’ met zeer gemengde gevoelens. Enerzijds is het voor mensen die weinig of niets kennen van een bepaald genre hét middel bij uitstek om in één beweging een kleurrijke waaier staaltjes en probeerseltjes in huis te halen. Maar daarmee is meteen ook het grote nadeel van zo’n aanpak verraden: het blijft bij staaltjes en probeerseltjes. Von Van Beethoven op twee schijfjes? Komaan!

Wat de marketing afdeling van De Morgen ook moge beweren: deze box bevat absoluut niet de essentie van de klassieke muziek, hooguit de populaire deuntjes. Dat is een groot verschil. Schrijnend is dat sommige mensen onvermijdelijk van zichzelf zullen denken dat ze dankzij deze cd-box nu wel ongeveer weten wat klassieke muziek inhoudt. Maar ze hebben wel geen noot gehoord van Bartok, Janacek, Pergolesi, Grieg, Mussorgsky, Brückner en zelfs niet van onze eigen Lassus of Willaert, die als Vlaming 500 jaar geleden brokken maakte in Italië.

Maar als ik dan weer uitvoerders opmerk tussen de speellijsten zoals het voortreffelijke Alban Berg Quartet, dan heb ik weer zoiets van: “Doen, doen, lieve mensen!”. Besef gewoon wat je in huis haalt: een initiële leidraad, het topje van de ijsberg, een zwakke schaduw. Meer niet.

‘t Stokske

Geschreven op Wednesday, January 12th, 2005 om 23:55

Nee, niet dat van Oldenbarnevelt, maar het stokje waar alle weblogs in ‘t Vlaanderenland het deze week op hun voorpagina over hebben. Bedankt aan Herman voor de aflossing en de eer.

Het toeval wil dat mij doen en laten de afgelopen dagen volledig in het teken stond van muziek (en MacWorld natuurlijk). Dat heeft alles te maken met mijn nieuwe iPod dito iTrip die ik sinds een weekje overal met mij meezeul (auto, werk, thuis, afwas). Fantastisch speelgoed.

Wat is de totale grootte aan muziekbestanden op je computer?
Euhm… 72,6 Gig, allemaal mooi gesorteerd in mapjes (big screenshot). Ik merk dat ik hiermee precies een beetje boven het gemiddelde ben terechtgekomen. Toegegeven: ik weet allang niet meer wat er bijvoorbeeld in het mapje ‘rap’ zit. En mijn techno-fase, die ligt ook al een tijdje achter de rug (het era van DJ Avenging Angel, zo was het). Desalniettemin telt mijn oude platencollectie ook al voor een dikke 20Gig mee. Maar de mapjes met klassiek en jazz (samen 37 Gig) staan integraal op mijn iPod.

Wat is je laatst gekochte cd?
Niet gekocht, gekregen. En het waren er acht. Van Charles Teton, een Amerikaan die zo in de wolken was over een Indesign-template die ik ter beschikking heb gesteld op Adobe Studio Exchange, dat hij me iets in de plaats wou geven. Hij kocht me de volledige strijkkwartetten van Beethoven, gespeeld door het Lindsay Quartet (Resonance, RSB801). Ik ben er al twee weken meer dan zoet mee ;-)

Wat is letterlijk het laatst geluisterde nr voor je dit bericht las?
In de auto: Kyrie uit de Missa Praeter Rerum Seriem van Cipriano De Rore
(Harmonia Mundi, HMC901760)

Geef 4 nrs door die je heel vaak luistert of die veel voor je betekenen
Onmogelijk. Veel muziek is een essentiëler onderdeel van mijn existentie geworden dan pakweg mijn lever of galblaas. Ik luister niet naar nummers, maar naar stukken, en het ene bouwt steeds voort op het andere. Of, met andere woorden, ik zie het nu echt niet zitten om 70 Gb te doorbladeren ;-)

Aan welke 3 (4 of 5 is te zot) personen geef jij het stokje door en waarom?
Is er nog wel iemand over? Kasper, opdat hij de Zappa-zen message andermaal zou kunnen spreiden. Pieter Schepens, maar die moet het hier maar in de comments doen omdat hij alsmaar plant en zint over een eigen weblog, maar er nooit aan begint. En tenslotte, Freaky, een collega van het werk met een eclectische stijl en zin voor de mooie dingen des levens, die me trouwens ooit leerde wat bloggen was.