Fascinatie voor Bartók’s SQ’s

Geschreven op Friday, October 19th, 2007 om 1:09

Waarom blijft de muziek van Bartók me zo boeien? Ik ken zijn strijkkwartetten nu al zo’n vier jaar, maar er gaat nauwelijks een seizoen voorbij zonder dat ik zijn bevreemdende klankwereld nog eens opzoek. Zoiets doe ik meestal wanneer ik het huis voor mezelf heb, of nog liever in de auto (bij voorkeur ’s nachts). Julie wordt knettergek van ‘modern klassiek’ in huis, ziet u. Ik neem het haar niet kwalijk.

Bartók’s strijkkwartetten zijn revolutionair, geniaal. Minstens zo sterk als die van Beethoven, als je’t mij vraagt. Zo anders dan alles wat voor hem was en na hem zou komen. Elk kwartet, elke beweging is doorspekt met grillige vormen, schimmen, kleuren en klanken (ik noem ze patterns) uit bizarre werelden waar we het bestaan niet van afwisten. Die onvoorstelbare hoeveelheid ervan vormt een abstract en onlosmakelijk weefsel dat bij tijden organisch aanvoelt, als een schaduw die kan ademen, dreigen, dansen, doden.

Bartók breekt met conventies en gewoontes om met de brokstukken iets nieuws te creeëren op de fundamenten van het verleden. Er is geen melodie, geen refrein, geen thema. Er komt geen noot een tweede maal onveranderd terug. Toch schuilt er structuur, orde en dialoog in de muziek, meer dan je na enkele keren luisteren zult vermoeden. Dat is meteen ook de reden waarom deze muziek nooit verveelt: er valt altijd wel iets nieuws te ontdekken. Het is een puzzel met zoveel stukjes, in zoveel lagen… en ik heb de onderste nog lang niet bereikt. Een mens kan zich erg klein, nietig en vergankelijk voelen tijdens het beluisteren van de zes.

Dat de 6 gedurende een tijdsbestek van drie decennia ontstane strijkkwartetten van Bartók een van de belangrijkste bijdragen aan de Westerse muziek vormen, staat al tijden vast. (…)

Ze omspannen zijn hele creatieve leven. Het eerste kwartet dateert uit 1908, het tweede uit 1917, het derde uit 1927, het vierde uit 1928, het vijfde uit 1934 en het zesde uit 1938.

Net als Beethoven en Sjostakovitsj vertaalde Bartók zijn diepste en persoonlijkste gevoelens in zijn strijkkwartetten en elk stuk van dit zestal is meteen een zuiver distillaat van zijn ervaringen op het gebied van de volksmuziek. Het middelste tweetal bevat de minst toegankelijke muziek, maar mede daardoor vormen ze de grootste uitdaging om te beluisteren. Het derde is een korte, heel geconcentreerde studie in expressionisme aan de grens van de atonaliteit.

Hoewel Bartók zelf geen strijkinstrument bespeelde, wist hij een verrassende verscheidenheid aan beklemmende en geheimzinnige klanken voor te toveren; deze culmineren in de felle, een catharsis brengende finale. De onderdelen van de eendelige structuur van het derde kwartet vormen een palindroom en dat patroon wordt voortgezet in het vierde kwartet dat uitgebreider is en minder introspectief van aard. Het middendeel is weer zo’n typische nachtmuziek, vol wilde natuurgeluiden – ruisende bomen, vogelzang en krioelende insecten. Dit deel wordt gevolgd door een kort scherzo dat uitsluitend pizzicati laat horen. De finale met zijn tomeloze vaart en zijn dissonante karakter is een van de merkwaardigste stukken uit de hele kwartetliteratuur. De vier omringende kwartetten zijn een stuk toegankelijker.

Bron: Actueel nieuws uit de wereld van audio, muziek en video, Jan de Kruijff, december 2006.

Het eerste contact met Bartók’s SQ’s (String Quartets) had ik in februari 2004 via een Klara opname van het Oostenrijkse Hagen Quartet. De critici waren vol lof. Ik begreep er geen snars van (hoewel ik er toch na-apend over berichtte). Desalniettemin kocht ik prompt de cd met de integrale opnames. Kwartet na kwartet ploegde ik me er doorheen tot ik na een maand of drie (ik ben een muzikale diesel) het plaatje begon te snappen. Het was voor mij het begin van een lange ontdekkingsreis langs Janacec, Ligeti, Shostakovich, Hartmann, Hindemith en vele andere.

Lange tijd heb ik de opname van het Hagen Quartett als superieur ervaren, de gouden standaard waaraan iedereen zich diende te meten. Ik was blij dat zelfs Jan de Kruijff het daarmee eens was, of toch bijna. Tot de naam van een zekere meneer Zehetmair met zijn gelijknamig kwartet opdook in tal van internationale prijsuitreikingen en cd-besprekingen.
In tegenstelling tot de Hagens brengt het Zehetmair Quartet Bartók’s strijkkwartetten fragmentair uit: elk op een aparte cd, met enkele jaren tussen, telkens aangevuld met een kwartet van een andere componist (tot nu toe: Hartmann en Hindemith).
Het is vreemd dat een zelfde werk zo anders kan klinken wanneer het door verschillende uitvoerders wordt gebracht. Hoewel het verschil uiteindelijk slechts zit in tempo, ritme, klankleur en wat accenten her en der, lijkt het soms alsof je naar andere muziek aan het luisteren bent. De uitvoeringen van de Zehetmairs hebben in mijn hoofd moeten opboksen tegen het ideaalbeeld van de Hagens, maar het is ze na veelvuldige luistersessies toch gelukt. In het begin lijken hun uitvoeringen minder gearticuleerd, haastig en slordig, maar na een tijd begin je de dynamiek en de energie te voelen die van het samenspel uitgaat. Ik zag ze eenmaal life aan het werk in De Bijloke (geen Bartók, maar het laatste kwartet van Beethoven en eentje van Hindemith dat ook op een van hun cd’s staat). De altviool ging toen zodanig tekeer dat het microfoontje dat op haar instrument bevestigd was eraf sprong!

Ik zou nu volledig kunnen ontsporen in lyrische bewoordingen met tal van metaforen om de interpretaties van de Zehetmairs verder te omschrijven, maar ik bespaar u en mijzelf de moeite door u beide cd’s vlakaf aan te bevelen (met de nadruk op bevelen).

Beste cd’s 2004

Geschreven op Sunday, December 19th, 2004 om 22:58

Eind december, tijd voor een terugblik. Hieronder staan — min of meer in volgorde van belangrijkheid — de cd’s die het meeste indruk op mij hebben gemaakt dit jaar.

• Bartok — Strijkkwartetten (Hagen Quartett) [DG, 4635762]
• Schubert — Winterreise (Goerne, Brendel) [Decca, 4670922]
• Britten — Cello Suites (Rostropovich) [London, 4218592]
• Schumann — Strijkkwartetten No.1 en 3 (Zehetmair Quartett) [ECM, 4721692]
• Tom Waits — Blood Money (en andere) [Epitaph, B00005YWP0]
• Bojan Zulfikarpasic — Solobsession [Label Blue, B00005JGK8]
• Bartok — 44 Duos for Two Violins (Keller, Pilz) [ECM, 4658492]

Op naar 2005.

Bartók rocks!

Geschreven op Thursday, February 5th, 2004 om 22:40

Op vrijdag 6 februari, tussen acht en negen, zendt Klara een concert uit van vorige week zondag in de Bijloke in Gent van drie strijkkwartetten van Béla Bartók (1881-1945), gebracht door het befaamde Hagen Kwartet.

“… These quartets can sound tough and uncompromising to tender ears but once you gently get to know them i.e. while studying or reading, your mind almost unconsciously unlocks the music and you soon are struck by the realisation that this is amongst the most beautiful, moving and exciting music you may ever hear.”

“… Those who claim there is no ’structure and melody’ should listen more closely. And those who have declared this to be ‘noise without direction’ should stick to Britney Spears.”

— Bloemlezing uit enkele reviews op Amazon.co.uk over de uitvoering door het al even befaamde Emerson Kwartet.

“Aangrijpende muziek waarvoor u even moet gaan zitten”, staat te lezen in de programmering van Klara. De zes strijkkwartetten van de Hongaarse componist worden algemeen beschouwd als een sleutelelement binnen de Westerse muziekgeschiedenis — een eer die de fragiele Bartók overigens pas na zijn dood te beurt viel (hoe typisch!). Dus als het even kan: luisteren! Ik zal in ieder geval thuis met de vinger op de record-knop klaarzitten.